Renta w drodze wyjątku, uregulowana w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, stanowi świadczenie o charakterze wyjątkowym i szczególnym. Jest to mechanizm przeznaczony dla osób, które z uwagi na niezawinioną, szczególną sytuację życiową i zdrowotną, nie są w stanie uzyskać prawa do standardowych świadczeń emerytalno-rentowych, a jednocześnie znajdują się w całkowitej niezdolności do pracy. Ubieganie się o to świadczenie wymaga spełnienia nadzwyczajnych kryteriów, co sprawia, że proces decyzyjny jest skomplikowany, często subiektywny i w wielu przypadkach kończy się negatywną decyzją, którą należy zaskarżyć.
Jeżeli otrzymałeś negatywną decyzję Prezesa ZUS, to nadal masz prawo do odwołania do Sądu- skorzystaj z pomocy naszej kancelarii! Dane kontaktowe na końcu artykułu!
Na koniec artykułu- także przykłady wygranych sporów, gdzie Sąd podważył granice uznaniowości Prezesa ZUS.
Czym jest renta w drodze wyjątku? Jakie przesłanki musisz spełnić, aby uzyskać rentę w drodze wyjątku?
Renta w drodze wyjątku to świadczenie stanowiące ostateczną deskę ratunkową dla osób, które ze względu na szczególne, niezależne od nich okoliczności nie mają możliwości uzyskania innego świadczenia.
Wyróżniamy 3 typy świadczeń, które mogą być uzyskane w drodze wyjątku:
- Renta z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku,
- Renta rodzinna w drodze wyjątku,
- Emerytura w drodze wyjątku.
Uzyskanie powyższych świadczeń jest bardzo trudne, wymaga wykazania spełnienia konkretnych kryteriów. Przedstawiona przez nas sytuacja zostanie następnie oceniona przez Prezesa ZUS, który w oparciu o własne uznanie zdecyduje, czy możemy uzyskać to świadczenie.
Świadczenie nie jest jednak przyznawane w sposób dowolny i zawsze mamy prawo do odwołania do Wojewódzkiego Sadu Administracyjnego, gdzie oceniony zostanie proces decyzyjny Prezesa ZUS w naszej sprawie.
Przesłanki konieczne do uzyskania renty w drodze wyjątku
Lista przesłanek uzyskania renty w drodze wyjątku została wymieniona w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Możemy je podzielić na 4 grupy:
- ubiegający się jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym,
- nie spełnia warunków wymaganych w ustawie do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności,
- nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek,
- nie ma niezbędnych środków utrzymania.
Wszystkie 4 grupy warunków muszą być spełnione łącznie- jednocześnie. Decyduje chwila złożenia wniosku, a także moment wydania decyzji. Jeśli w międzyczasie odzyskamy zdolność do pracy, polepszy się nasza sytuacja finansowa to decyzja będzie negatywna. Każdy z powyższych warunków zawsze jest dokładnie badany przez Prezesa ZUS.
Aby uzyskać rentę, musimy wykazać, że my jako wnioskodawcy (lub osoba po której renta rodzinna w drodze wyjątku ma być przyznana) posiadamy status osoby ubezpieczonej, czyli podlegamy ubezpieczeniu emerytalnemu i rentowemu.
Musimy także wcześniej uzyskać negatywną decyzję w sprawie innego świadczenia– np. renty z tytułu niezdolności do pracy, renty rodzinnej, renty socjalnej- postępowanie to musi zostać całkowicie zakończone. Jednocześnie przyczyna nieuzyskania świadczenia musi wynikać ze szczególnych okoliczności, czyli okoliczności od nas niezależnych, obiektywnych, niestandardowych, wynikających ze splotu nieszczęśliwych okoliczności. Ten warunek jest często bardzo trudny do spełnienia.
Następnie musimy mieć stwierdzoną całkowitą niezdolność do pracy, a zatem Lekarz Orzecznik ZUS (lub Komisja Lekarska ZUS) muszą wprost stwierdzić, że nie możemy podjąć żadnego zatrudnienia ze względu na zły stan zdrowia. Kryterium to może spełnić też nasz wiek, tutaj kryteria są proste- będzie to każdy wiek uniemożliwiający pracę, czyli poniżej 18 lat i powyżej ustawowego wieku emerytalnego (60 i 65 lat).
Ostatnia przesłanka wymaga złożenia szczegółowego oświadczenia majątkowego, w którym wykażemy, że nie posiadamy majątku pozwalającego na zaspokojenie codziennych potrzeb. Zwykle dyskwalifikujący jest stały dochód, niezależnie czy pochodzi ze stosunku pracy, czy ze świadczenia. W przypadku zmiany sytuacji materialnej w trakcie pobierania renty ZUS może ją wstrzymać jeśli dojdzie do pozytywnej zmiany naszej sytuacji majątkowej.
Jak udowodnić ZUS, że jesteś w „szczególnej sytuacji”? Najważniejsza przesłanka renty w drodze wyjątku!
„Szczególne okoliczności” są rozumiane jako zdarzenia lub stany, które są niezależne od woli osoby ubiegającej się o świadczenie, mają charakter obiektywny i zewnętrzny, oraz wykluczają możliwość aktywności zawodowej, co uniemożliwia spełnienie warunków wymaganych do uzyskania świadczeń na zasadach ogólnych.
Na bazie rozstrzyganych przeszłości sporów można stwierdzić, że te szczególne okoliczności będą dotyczyły zdarzeń, które ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, który pozwalałby na uzyskanie innego rodzaju rent. Będzie to zdarzenie wykluczające aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Zdarzenie musi mieć zewnętrzny charakter i być niezależne od woli tej osoby. Przykładem sytuacji nieuzasadniającej uzyskanie wyjątkowej renty będzie np. okres pozbawienia wolności, nieuzasadniony okres pozostawania bez pracy, praca na czarno.
Jak rozumieć wymóg „braku niezbędnych środków utrzymania”?
Kluczowym dla uzyskania renty w drodze wyjątku jest szczegółowe przedstawienie swojej sytuacji finansowej. Pomocne tu będą wzory oświadczeń majątkowych (ZUS ERP-15), zaświadczenia z urzędu skarbowego, zaświadczenie potwierdzające zatrudnienie lub jego brak. Należy także dokładnie udokumentować nasze wydatki- przedstawić faktury, rachunki potwierdzające każdy z ponoszonych codziennych kosztów.
Przez „niezbędne środki utrzymania” rozumie się brak środków na zaspokojenie wszystkich podstawowych potrzeb życiowych. Orzecznictwo często sprowadza to do kwoty najniższego świadczenia przyznawanego w trybie zwykłym, która umożliwia zabezpieczenie podstawowych potrzeb uprawnionej osoby. Ocena spełnienia tej przesłanki musi uwzględniać sytuację materialną osoby ubiegającej się o świadczenie, porównując ją z wysokością minimalnych świadczeń określonych w przepisach.
Orzecznictwo wskazuje, że nawet sytuacja, gdy kwota brutto na jednego członka rodziny w gospodarstwie domowym przekracza najniższą emeryturę, to brak jest podstaw do przyjęcia, że wnioskodawca nie ma niezbędnych środków utrzymania.
Pamiętać należy, że sytuacja majątkowa jest oceniana niemal cały czas- jeżeli po wniesieniu wniosku się zmieni lub zmieni się w trakcie pobierania renty, to renta albo nie zostanie nam w ogóle przyznana lub zostanie wstrzymana. Każda poprawa sytuacji majątkowej może powodować utratę świadczenia, gdyż nie jest to świadczenie socjalne, ale świadczenie przyznawane wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną.
Wysokość renty w drodze wyjątku i zasady wypłaty
Renta w drodze wyjątku jest równa najniższej rencie z tytułu całkowitej niezdolności do pracy. Jeżeli renta odpowiada rencie rodzinnej, to tak samo jest równa najniższej rencie tego rodzaju.
Renta w drodze wyjątku przyznawana jest na okres bezterminowy lub określony czas. Prezes ZUS ma tutaj pełną swobodę.
Najczęstsze powody odmowy i możliwość odwołania do Sądu
Ponieważ uzyskanie renty w drodze wyjątku jest bardzo trudne, a organy bardzo restrykcyjnie podchodzą do analizy spełnienia przesłanek, wiele osób ubiegających się o to świadczenie uzyskuje negatywne decyzje.
Najtrudniejsze przesłanki do spełnienia to wykazanie szczególnych okoliczności powodujących brak możliwości spełnia warunków wymaganych do uzyskania świadczeń oraz wykazanie braku niezbędnych środków utrzymania. W obu tych aspektach decydujące jest uznanie administracyjne- Prezes ZUS ma pewną swobodę w ocenie tego czym są „szczególne okoliczności” i jaka jest granica „niezbędnych środków utrzymania”.
Jednak Prezes ZUS nie ma w tym aspekcie dowolności, dlatego jeżeli uzyskamy decyzję odmowną, to zawsze mamy prawo do odwołania. W takim przypadku Sąd skontroluje proces wydania decyzji, to na jakich dowodach opierał się Prezes ZUS, czy właściwie je zinterpretował i czy jego rozumienie tak ogólnych wymogów jest zgodne z prawem.
Przykłady wygranych sporów z prezesem ZUS, gdzie Sąd wskazał na przekroczenie granic uznania administracyjnego
Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, z dnia 22 października 2025 r., sygnatura: II SA/Wa 106/25
Prezes ZUS odmówił przyznania małoletniemu renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłej matce, argumentując, że nie wystąpiła przesłanka szczególnych okoliczności. Organ uznał, że matka dziecka, która zmarła w wieku 26 lat, podejmowała jedynie krótkie zatrudnienia, a praca bez ubezpieczenia była jej świadomym wyborem, a nie wynikiem zdarzeń niezależnych. Dodatkowo ZUS podniósł, że małoletni otrzymuje zagraniczne świadczenia sieroce, więc posiada środki utrzymania. Strona odwołująca się argumentowała, że śmierć matki była nagła i nastąpiła w trakcie legalnego zatrudnienia wskutek gwałtownej choroby. Wskazywano również, że zagraniczne zasiłki sieroce nie są świadczeniami ustawowymi w rozumieniu polskich przepisów, a ich wysokość nie pozwala na zaspokojenie podstawowych potrzeb.
Sąd uchylił zaskarżoną decyzję, uznając, że ZUS nie zbadał sprawy wystarczająco wnikliwie. Konkluzja sądu opierała się na stwierdzeniu, że nagła śmierć osoby pozostającej w ubezpieczeniu, będąca wynikiem nieprzewidzianej choroby, może być uznana za szczególną okoliczność. Błędem organu było również automatyczne uznanie zagranicznych świadczeń za wystarczające bez porównania ich z wysokością polskiej emerytury minimalnej. Sąd podkreślił, że: „Za tego rodzaju okoliczność szczególną uniemożliwiającą wypracowanie stażu skutkującego nabyciem świadczenia ubezpieczeniowego w zwykłym trybie należy uznać wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków”.
Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, z dnia 6 maja 2025 r., sygnatura: II SA/Wa 2088/24
Prezes ZUS odmówił renty rodzinnej małoletniemu po zmarłej matce, twierdząc, że jej bardzo krótki staż ubezpieczeniowy (ok. 1,5 roku) nie był wynikiem szczególnych okoliczności. Organ uznał, że choroba alkoholowa nie jest szczególną okolicznością, jeśli brak jest dowodów na nieprzerwane próby leczenia. Ponadto ZUS stwierdził, że sprawowanie opieki nad dziećmi to normalny wybór życiowy, który nie usprawiedliwia braku aktywności zawodowej. Przedstawiciel małoletniego dowodził, że matka cierpiała na chorobę afektywną dwubiegunową, która uniemożliwiała jej normalne funkcjonowanie, podejmowanie pracy i racjonalnych decyzji, co ostatecznie doprowadziło do jej degradacji życiowej i alkoholizmu.
Sąd ponownie uchylił decyzję ZUS, stwierdzając rażące naruszenie zasady związania oceną prawną sądu. Sąd orzekł, że błąd organu polegał na automatycznym przyjęciu, iż brak orzeczenia o niezdolności do pracy w okresach przerw w zatrudnieniu oznacza brak przeszkód zawodowych. ZUS nie zbadał, jak choroba psychiczna wpływała na sytuację matki na rynku pracy przed formalnym uznaniem jej za niezdolną do pracy. Sąd wskazał, że: „Choroba psychiczna na ogół nie ma charakteru nagłego, a jej objawy często pojawiają się na długo przed stwierdzeniem jednostki chorobowej, wpływając na możliwość funkcjonowania osoby nią dotkniętej w społeczeństwie, w tym na zdolność do podjęcia zatrudnienia”.
Pomoc kancelarii radcy prawnego, gdy Prezes ZUS odmawia prawa do renty w drodze wyjątku
Otrzymałeś negatywną decyzję w sprawie renty w drodze wyjątku? Pamiętaj – to najtrudniejsza sprawa rentowa, ale negatywna decyzja Prezesa ZUS nie jest końcem walki o świadczenie! Masz prawo do odwołania do Sądu Administracyjnego, który zbada postępowanie Prezesa ZUS!
Skontaktuj się z nami już dziś i skorzystaj z konsultacji prawnej! Kancelaria prowadzi sprawy na terenie całej Polski i oferujemy zdalne konsultacje, dzięki czemu uzyskacie Państwo fachową i szybką pomoc bez względu na miejsce zamieszkania lub lokalizację właściwego Sądu. Możliwe jest także uzyskanie konsultacji stacjonarnej w biurze kancelarii w Szczecinie, po wcześniejszym telefonicznym umówieniu dogodnego terminu.
Jeżeli potrzebujecie Państwo pomocy, wystarczy opisać swoją sytuację w wiadomości na adres e-mail: kontakt@bartoszkowalewski.pl, skorzystać z formularza lub umówić konsultację pod numerem: 455-516-281.
Poznaj cennik usług kancelarii
Autor: radca prawny Bartosz Kowalewski
