Decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o zakwestionowaniu umowy o pracę lub umowy zlecenia, zawartej z własnym małżonkiem jest niezwykle częstym i bardzo dotkliwym problemem. ZUS ma w takich przypadkach tendencję do automatycznego uznawania, że małżonek jest osobą współpracującą (art. 8 ust. 11 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych) co oznacza dla niego obowiązek opłacania składek na ubezpieczenia społeczne (i zdrowotne) na zasadach przewidzianych dla osoby prowadzącej działalność gospodarczą. To z kolei przekreśla szansę na niższe składki z tytułu etatu oraz prawo do świadczeń z tytułu ewentualnego zbiegu tytułów. Skuteczna obrona wymaga udowodnienia, że relacja pracownicza (lub cywilnoprawna) ma charakter realny i odpłatny, a nie jest jedynie pomocą wynikającą z więzi rodzinnej. Na końcu artykułu- przykłady wygranych spraw!
Odwołanie od decyzji kwestionującej podleganie ubezpieczeniom
Kiedy ZUS uzna małżonka za osobę współpracującą przy prowadzeniu działalności gospodarczej?
Definicja osoby współpracującej przy prowadzeniu działalności gospodarczej jest ukryta w art. 8 ust. 11 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Zgodnie z przywołanym przepisem, osobą współpracującą jest „małżonek, dzieci własne, dzieci drugiego małżonka i dzieci przysposobione, rodziców, macochę i ojczyma oraz osoby przysposabiające, jeżeli pozostają z nimi we wspólnym gospodarstwie domowym i współpracują przy prowadzeniu tej działalności lub wykonywaniu umowy agencyjnej lub umowy zlecenia; nie dotyczy to osób, z którymi została zawarta umowa o pracę w celu przygotowania zawodowego”.
Status osoby współpracującej- to czy jest dzieckiem, małżonkiem, czy innym członkiem rodziny jest praktycznie bezsporny. Kluczowe znaczenie ma więc spełnienie przesłanki wspólnego prowadzenia gospodarstwa domowego oraz samo współpracowanie przy prowadzeniu działalności.
Definiując, na czym polega współpraca orzecznictwo przyjmuje, że wymaga ona spełnienia przesłanek takich jak: „istotny dla działalności gospodarczej ciężar gatunkowy działań osoby współpracującej, które nie mogą mieć charakteru wtórnego; bezpośredni związek tych działań z przedmiotem działalności gospodarczej; systematyczność, stabilność i zorganizowanie oraz znaczący czas (długotrwałość) i częstotliwość podejmowanych prac” (Postanowienie SN z 14.01.2025 r., I USK 315/23). Orzecznictwo wymaga, aby wykazano, że współpracujący małżonek angażował swój czas w działalność- nie może być to incydentalna, doraźna pomoc, czy nawet współdziałanie w zarządzie majątkiem. Liczy się charakter wykonywanych czynności, ich rodzaj, znaczenie i wartość firmy, z uwzględnieniem jej rozmiaru.
Należy pamiętać, że istotną deską ratunku jest dla nas art. 23 i 27 k.r.o., czyli przepisy normujące obowiązek zwyczajowej małżeńskiej pomocy- w tym do pomocy w zarobkowaniu. Zgodnie z orzecznictwem np. „Pomoc w postaci kompletowania dokumentów, zakupu drobnych materiałów, zawiezienia dokumentów do biura rachunkowego, składania deklaracji i dokumentów do urzędu skarbowego, wyszukiwania potencjalnych klientów na stronach internetowych, nie jest traktowana jako współpraca przy prowadzeniu działalności gospodarczej w znaczeniu ustawowym” (Wyrok SA w Łodzi z 24.01.2018 r., III AUa 257/17).
Innym aspektem współpracy jest konieczność wspólnego prowadzenia gospodarstwa domowego- jest to specyficzna więź gospodarcza i emocjonalna, która może przejawiać się na wielu polach. Przyjmuje się, że powinno to oznaczać wspólne zamieszkiwanie, prowadzenie wspólnego budżetu, wzajemna pomoc w życiu codziennym. Ocena tego, czy małżonkowie żyją we wspólnym gospodarstwie, zawsze zależy od indywidualnego przypadku. Nie zawsze też wspólne zamieszkiwanie od razu oznacza spełnienie omawianej przesłanki- są sytuacje, gdzie małżonkowie, mimo wspólnego zamieszkiwania rozgraniczają swoje życia w pewnych aspektach, co powoduje, że ZUS nie ma prawa uznać spełnienia przesłanki prowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego.
Współpraca przy prowadzeniu działalności gospodarczej- najczęstsze błędy ZUS w decyzjach
Bardzo często zdarza się, że decyzje ZUS po długotrwałym procesie zostają zmieniane przez Sąd. Praktyka pokazuje, że organ błędnie kwalifikuje jako współpracę czynności o znikomym ciężarze gatunkowym, wtórne lub dorywcze (np. samo wystawianie faktur), podczas gdy współpraca musi cechować się stabilnością, zorganizowaniem oraz istotnym wpływem na dochody przedsiębiorstwa. Kolejnym istotnym błędem jest automatyczne domniemywanie prowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego na podstawie samego faktu bycia małżeństwem, z ignorowaniem dowodów na faktyczną separację lub całkowitą rozdzielność finansową i budżetową stron, co wyklucza status osoby współpracującej. Sądy wytykają organowi brak konsekwencji i naruszanie zaufania obywatela do państwa, np. poprzez kwestionowanie statusu ubezpieczonego po wielu latach bezproblemowego przyjmowania składek i wcześniejszych kontrolach, które nie wykazały uchybień.
Co zrobić, gdy ZUS kwestionuje umowę o pracę lub umowę zlecenia z małżonkiem?
Jeżeli organ rentowy wzywa nas do złożenia stosownych wyjaśnień i przedstawienia dowodów albo co gorsza, została wydana już decyzja kwestionująca podleganie ubezpieczeniom społecznym, to warto dokładnie przeanalizować stan prawny oraz uzasadnienie zawarte w piśmie ZUS, aby szczegółowo odnieść się do zarzutów organu i zweryfikować je z rzeczywistością.
Kwestionując sugestie organu, iż może dochodzić do współpracy przy prowadzeniu działalności gospodarczej, należy wykazać brak zajścia odpowiednich przesłanek. Musimy udowodnić, że czynności naszego małżonka na rzecz firmy nie stanowiły współpracy określonej w art. 8 ust. 11 ustawy systemowej albo że nie prowadzimy wspólnie gospodarstwa domowego. Najlepiej, jeżeli mamy argumenty dla odparcia obu tych zarzutów.
Warto jest umniejszyć roli małżonka w działalności naszego przedsiębiorstwa- wskazać, że nie uczestniczy on w zarządzaniu firmą, jego pomoc jest incydentalna, okazjonalna, ograniczona tylko do konkretnych czynności, konkretnego działu. W tym miejscu możemy odwołać się- w zależności od tego na jakiej podstawie małżonek „pracuje” na rzecz naszej działalności- do kodeksowych cech stosunku pracy, stosunku zlecenia lub zwykłej pomocy małżeńskiej i wykazać, że świadczone czynności odpowiadają tylko tym stosunkom, a nie szerzej rozumianej współpracy.
Powyższe potwierdzić mogą dowody w formie dokumentów, zeznania świadków, wydruki wiadomości e-mail.
Możemy także wykazać brak prowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego. Dowodem będzie fakt posiadania osobnych nieruchomości, osobnego opłacania rachunków, braku wspólnego zamieszkiwania (nawet czasowego), większy związek jednego z małżonków ze swoim domem rodzinnym- rodzicami, rodzeństwem, brak prowadzenia wspólnego budżetu, osobne wydatki, rozdzielność majątkowa.
Jak odwołać się od decyzji, w której ZUS uznaje małżonka za osobę współpracującą przy prowadzeniu działalności gospodarczej?
Od momentu doręczenia decyzji mamy 1 miesiąc na przesłanie odwołania. W jego treści należy zawrzeć nasze podstawowe dane, znak decyzji oraz odpowiednie wnioski- o jej zmianę oraz przeprowadzenie szeregu dowodów, które potwierdzą nasze stanowisko w sprawie.
Odwołanie przesyłamy do właściwego Sądu Okręgowego, za pośrednictwem ZUS, który wydał decyzję w (zwykle) 3 egzemplarzach, po jednym dla każdego uczestnika postępowania- ZUS, Sąd, Płatnik Składek/Ubezpieczony/Zainteresowany. W sytuacji, gdy odwołanie będzie wybrakowane- zostaniemy wezwani do uzupełnienia. Najlepiej zachować czwarty egzemplarz odwołania wraz z dowodem nadania lub potwierdzeniem złożenia pisma w ZUS.
Przed wniesieniem odwołania należy jednak dokładnie przeanalizować decyzję, jej uzasadnienie oraz przepisy, na których jest oparta. Sporządzając odwołanie, musimy wskazać jakiego rodzaju przepisy naruszył ZUS, jakie fakty błędnie ustalił i że jego rozumienie przepisów jest sprzeczne z dotychczasowym orzecznictwem sądów.
Pomoc kancelarii w odwołaniu od decyzji ZUS uznającej małżonka za osobę współpracującą przy prowadzeniu działalności gospodarczej?
Negatywna decyzja ZUS uznająca małżonka za osobę współpracującą to nie jest ostateczny wyrok. System prawny daje Ci możliwość obrony, ale wymaga to precyzyjnego udowodnienia braku zajścia przesłanek podlegania ubezpieczeniom społecznym jako osoba współpracująca w Sądzie.
Nasza kancelaria specjalizuje się w trudnych sporach z ZUS na każdym etapie. Pomożemy Ci przygotować merytoryczne Stanowisko na etapie wyjaśniającym, które już na wstępie może zablokować zarzuty ZUS. Sporządzimy skuteczne Odwołanie od decyzji ZUS i poprowadzimy cały proces sądowy, koncentrując się na dowodach ze świadków. Pomożemy Ci również w Apelacji lub Odpowiedzi na apelację ZUS, jeżeli nie udało Ci się dowieść swoich racji przed Sądem I instancji. W ostateczności możesz skorzystać z możliwości sporządzenia skargi kasacyjnej do Sądu Najwyższego.
Nie ryzykuj wysokich składek i utraty świadczeń dla swojego małżonka. Skontaktuj się z nami już dziś i skorzystaj z konsultacji! Prowadzimy sprawy na terenie całej Polski i oferujemy zdalne konsultacje, dzięki czemu uzyskasz fachową pomoc bez względu na Twoje miejsce zamieszkania.
Jeżeli potrzebujecie Państwo pomocy, wystarczy opisać swoją sytuację w wiadomości na adres e-mail: kontakt@bartoszkowalewski.pl, skorzystać z formularza lub umówić konsultację pod numerem: 455-516-281.
Poznaj cennik usług kancelarii
Przykłady wygranych spraw, gdzie ZUS błędnie uznawał małżonka za osobę współpracującą przy działalności gospodarczej
Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 stycznia 2009 r., sygnatura: II UK 134/08
ZUS uznał żonę przedsiębiorcy za osobę współpracującą z mężem, ponieważ w ramach kontroli ustalono, że pomagała w prowadzeniu akt osobowych pracowników, sporządzała przelewy, prowadziła rozliczenia elektroniczne z ZUS, sporządzała specyfikacje towarów i wystawiała faktury VAT (często wieczorami lub w nocy), a także posiadała upoważnienie do konta firmowego. Kontrargumentem małżonków było to, że praca żony miała charakter wyłącznie dorywczy, niesystematyczny, a czas poświęcony na te czynności był znikomy, co nie powinno rodzić obowiązku ubezpieczeń.
Małżonkowie przeszli długą drogę, zanim sąd zmienił decyzję. Najpierw Sąd Okręgowy w Ostrołęce oddalił odwołanie małżonków, a Sąd Apelacyjny w Warszawie oddalił ich apelację, podzielając stanowisko ZUS o stałym charakterze współpracy. Dopiero Sąd Najwyższy uchylił wyrok Sądu Apelacyjnego i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania. Sąd Najwyższy orzekł o błędzie ZUS i Sądów niższych instancji, wskazując, że „współpraca” musi spełniać łącznie cztery cechy: istotny ciężar gatunkowy działań (nie mogą być wtórne), bezpośredni związek z przedmiotem działalności, stabilność i zorganizowanie oraz znaczący czas i częstotliwość. Sąd ocenił, że sporadyczna pomoc, jak wystawianie faktur czy wydawanie towaru pod nieobecność pracownika, nie stanowi współpracy w rozumieniu prawnym.
Wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 15 czerwca 2016 r., sygnatura: III AUa 217/16
ZUS uznał, że mąż podlegał ubezpieczeniom jako osoba współpracująca z żoną prowadzącą sklep, a nie jako jej pracownik. ZUS argumentował, że małżonkowie prowadzą wspólne gospodarstwo domowe, a praca męża (rozładowywanie towaru, pomoc w sklepie) wyczerpuje znamiona współpracy. Małżonkowie podnieśli kontrargument, że od 2007 roku pozostają w faktycznej separacji, mieszkają pod różnymi adresami i nie prowadzą wspólnego gospodarstwa, a męża łączył z żoną jedynie stosunek pracy.
Sąd Okręgowy w Toruniu oddalił odwołanie małżonków, uznając ich twierdzenia o separacji za niewiarygodne w świetle dokumentacji ZUS. Sąd Apelacyjny w Gdańsku zmienił ten wyrok i ustalił, że mąż podlegał ubezpieczeniom jako pracownik. Sąd Apelacyjny uznał stanowisko ZUS za błędne, ponieważ materiał dowodowy (zeznania świadków, policji, dokumentacja medyczna) potwierdził, że małżonkowie żyli w rozłączeniu. Brak prowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego uniemożliwia uznanie kogoś za osobę współpracującą. Sąd ocenił, że praca męża odbywała się w warunkach podporządkowania pracowniczego.
Wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 27 listopada 2015 r., sygnatura: III AUa 1012/15
ZUS uznał, że żona powinna podlegać ubezpieczeniom jako osoba współpracująca z mężem, a nie jako pracownik, ponieważ jako członek rodziny spełnia kryteria współpracy. Małżonkowie argumentowali, że zawarli umowę o rozdzielności majątkowej, żona pracuje na samodzielnym stanowisku biurowym, a ich finanse są całkowicie rozdzielone, co wyklucza uznanie jej za osobę współpracującą.
Sąd Okręgowy w Słupsku zmienił decyzję ZUS i stwierdził, że żona nie podlega ubezpieczeniom jako osoba współpracująca. Sąd Apelacyjny w Gdańsku oddalił apelację ZUS. Sąd orzekł przeciwko ZUS, ponieważ kluczowym elementem definicji osoby współpracującej jest prowadzenie „wspólnego gospodarstwa domowego”. W tej sprawie małżonkowie wykazali, że mimo wspólnego zamieszkiwania, pozostają na własnym utrzymaniu (rozdzielność majątkowa, osobne budżety na jedzenie i ubrania), co wyklucza status osoby współpracującej.
